Turandot inhoudelijk

TURANDOT 

Opera van Giacomo Puccini op een libretto van Giuseppe Adami en Renato Simoni, naar het gelijknamige toneelstuk van Carlo Gozzi en de bewerking van Friedrich von Schiller.

De laatste akte werd voltooid door Franco Alfano.

- Niovi Klavdianou - Prinses Turandot (sopraan)
- Cees Biere - Keizer Altoum van China, haar vader (tenor)
- Jaap Sletterink - Timur, onttroonde koning van de Tartaren (bas)
- Marcel Reijans - Calaf, Timurs zoon, de onbekende prins (tenor)
- Viola Cheung - Liù, jonge slavin (sopraan)
- Jan Willem van der Hagen - Ping, grootkanselier van China (bariton)
- Ka Foon Francis Ng - Pang, grootmaarschalk (tenor)
- Milan Faas - Pong, opperheer keizerlijke keuken (tenor)
- Karel Blommesteijn - Mandarijn (bariton)

Peking, in sprookjestijd.

Eerste akte

Een mandarijn (hoog Chinees regeringsambtenaar) leest een decreet voor van Prinses Turandot: zij zal trouwen met de eerste man van koninklijke bloede die in staat is de drie raadsels op te lossen die zij hem zal opgeven. Kan hij dat niet, dan wordt hij ter dood gebracht. Tallozen heeft dat lot reeds getroffen, nu ook de jonge prins van Perzië.

Prins Calaf komt zijn vader Timur tegen, de oude, blind geworden en verbannen koning van de Tartaren die zich verbergt in Peking. Timur wordt begeleid door zijn slavin Liù, die uit liefde voor Calaf de zorg voor de oude man op zich heeft genomen.

Als de maan opkomt wordt de prins van Perzië naar de executieplaats gevoerd. De menigte smeekt Turandot om genade. Tevergeefs: zij bekrachtigt het bevel tot terechtstelling. Calaf raakt bij het zien van Turandot betoverd door haar schoonheid en is nog maar van één gedachte vervuld: hij wil haar voor zich winnen. Ondanks de dringende smeekbeden van zijn vader Timur, Liù en de ministers Ping, Pang en Pong, slaat hij driemaal op de grote gong: dit is het teken dat een nieuwe uitdager wil proberen de raadsels op te lossen.

Tweede akte

De drie ministers Ping, Pang en Pong mijmeren over de oude geschiedenis van China en de huidige heerschappij van Turandot. Er zijn immers al vele prinsen terechtgesteld. Zij geven hun mening over deze bloedige uitwassen en beklagen zich over het feit dat zij niet kunnen terugkeren naar het aangename leven op hun buitenverblijven.

Ondertussen verzamelt het volk zich om de beproeving van de nieuwe, onbekende prins bij te wonen. Turandot verschijnt en vertelt over Lo-u-Ling, de stammoeder van haar geslacht, die duizenden jaren geleden keizerin was, tot een Tartaarse indringer haar rijk onder de voet liep, haar onteerde en zij een vreselijke dood stierf. Dit is de reden dat Turandot geen man gedoogt.

Keizer Altoum maant Calaf de beproeving niet te ondergaan. Calaf herhaalt drie keer zijn wens zich aan het ritueel te onderwerpen. Hij lost de drie raadsels op. Turandot werpt zich aan de voeten van haar vader en smeekt hem haar niet als een slavin aan deze vreemdeling te geven. Calaf, die de liefde van Turandot wil winnen, geeft haar een tegenraadsel op: als ze voor zonsondergang zijn naam achterhaald heeft, zal hij als verliezer vrijwillig sterven onder het zwaard van de beul.

Derde akte

Turandot beveelt alle inwoners die nacht zich in te spannen om de naam van de vreemde prins te weten te komen. De drie ministers proberen de prins te overreden Peking te verlaten. Het volk is intussen te hoop gelopen en neemt een dreigende houding aan. Op dat moment worden de oude Timur en Liù door een stel mannen naar binnen gesleept; zij waren immers gezien in gezelschap van de vreemdeling. Turandot ondervraagt hen zelf. Om haar oude koning in bescherming te nemen verklaart Liù dat zij alleen zij alleen de naam kent, maar dat geheim niet prijs zal geven. Echter wanneer m haar begint te folteren vreest ze dat ze toch door zal slaan. Ze ontrukt een dolk aan haar belagers en pleegt zelfmoord. Haar lichaam wordt weggedragen.

(Op deze plaats eindigt Puccini’s partituur, de slotscene is op basis van nagelaten schetsen van Puccini door Franco Alfano gecomponeerd.)

De prins, tot razernij gebracht door de dood van Liù, grijpt Turandot vast. Het is het einde van de nacht en de zon komt op. Calaf en Turandot versmelten in een kus.

De prins zegt zijn naam, zijn lot opnieuw in haar handen leggend. Tegen de keizer en het volk van Peking verklaart Turandot: Ik ken de naam van de vreemdeling: zijn naam is “Liefde”.

Giacomo Puccini – Turandot.  Één noot kon de componist niet kraken.

Marco Bons, dirigent Operakoor Bel Canto

Giacomo Puccini kende het van oorsprong Perzische sprookje over de ongenaakbare prinses die zich uiteindelijk toch aan de ware liefde gewonnen geeft, uit bewerkingen van Carlo Gozzi en Friedrich Schiller. Turandot is echter geen sprookje van ‘er was eens’ en ‘ze leefden nog lang en gelukkig’.

In de jaren twintig van de vorige eeuw toen Giacomo Puccini werkte aan de opera Turandot was de psycho-analyse allang ingeburgerd. Zo heeft dit werk meerdere lagen, zowel die van sprookje, als van psychologisch drama. Beide elementen komen fantastisch tot uiting in Puccini’s muziek.

Voor de muziek verdiepte hij zich onder meer in de Chinese pentatoniek: het voor veel muziek uit het verre oosten zo herkenbare gebruik van ‘slechts’ 5 tonen.

Ook invloeden van onder andere Strawinsky en Debussy zijn onmiskenbaar aanwezig. Componisten die aan het begin van de twintigste eeuw op zoek waren naar exotische ritmes en kleuren. Zij hadden een belangrijke vernieuwende invloed op de ontwikkeling van de muziek van de twintigste eeuw.

In het orkest komt de genialiteit van Puccini’s gevoel voor exotische klankkleuren van het meest subtiele tot het meest extatische tot uitdrukking. Het instrumentarium vermeldt naast een grote symfonische bezetting meer dan 20 verschillende Chinese gongs, een basxylofoon, klokken en andere elementen die een oosterse tint opwekken. Effectief en betoverend mooi toegepast maar altijd in dienst van de handeling op het toneel.

Prinses Turandot weigert te trouwen met elke man die haar een aanzoek doet. Het probleem -of noem het trauma- komt uit een diep verleden. Haar stammoeder werd ooit door een onbekende prins verkracht en vermoord. Met deze gedachte heeft Turandot zichzelf in een ijzig mentaal harnas gestoken. Ze heeft er een systeem van gemaakt elke onbekende prins die haar een huwelijksaanzoek doet eerst te ondervragen met drie raadsels.

Bij één fout antwoord gaat onherroepelijk hun kop eraf. Op een dag arriveert een onbekende prins die de drie raadsels weet op te lossen. Maar voor hij toestemt in een huwelijk moet de prinses op haar beurt achter zijn werkelijke naam zien te komen...

De ijzige majesteit van Turandot wordt gecontrasteerd met de tedere lyriek van haar tegenspeelster Liù en de aan de commedia dell’arte ontleende humor van de drie ministers Ping, Pang en Pong.

Deze opera is van een enorme muzikale rijkdom, wat zich weerspiegelt in de veeleisende solistenrollen en de grote hoeveelheid koorstukken, waaronder ook kinderkoor, en natuurlijk de eerder vermelde schitterende manier waarop Puccini het orkest behandelt.

De opera is beroemd, mede door de tophit-aria Nessun Dorma, maar ook vanwege het feit dat Puccini het werk niet meer kon voltooien. Het werk werd voltooid door Franco Alfano en veel later, namelijk in 2001 schreef de Italiaanse componist Luciano Berio een nieuwe finale.

In Velsen 2020 wordt de bekende door Alfano voltooide versie uitgevoerd.

Voordat Giacomo Puccini in 1924 in Brussel stierf, was het al langer duidelijk dat Puccini moeite had om het verhaal af te maken. Hijzelf sprak in brieven over de 'nocciolo': dé noot om te kraken in zijn laatste opera: het moment dat de ijzige Chinese prinses Turandot door een gepassioneerde kus van haar 'overwinnaar' Calaf ontdooien zou... Daar moest geloofwaardige muziek bij gecomponeerd worden, muziek die de omslag van de frigide en wrede prinses naar een warmbloedig, van liefde overstromende vrouw zou kunnen verklaren. Hij had in de scène daarvoor de dood van de slavin Liù wel heel overtuigend en ontroerend weergegeven. Wie wil daarna nou geloven dat een wrede en sadistische psychopaat als Turandot plotseling ware liefde kan voelen? Het slotduet dat Puccini nog moest componeren, moest wonderen verrichten

Aan het psychologisch belangrijke slotduet waarin de ijskoude, wrede prinses Turandot toch nog in warmbloedige liefde opbloeit, kwam hij niet meer toe. Hij kreeg in 1924 in een Brussels ziekenhuis een hartaanval nadat hij een succesvolle operatie had ondergaan aan een keeltumor.

'Turandot' was zo goed als klaar, alleen voor dat laatste duet en de gloeiende, verlossende kus had Puccini geen tijd meer gehad. Wel werden in zijn nalatenschap zo’n  zesendertig pagina's met schetsen voor die laatste scène gevonden. Voor elk van de stadia in dat slotduet had Puccini wel iets opgekrabbeld: een idee, een motief, een ritme, een begin van orkestratie, een hele melodie. Dit slotduet dat Puccini nog moest componeren, moest wonderen verrichten. Zou het hem gelukt zijn? We zullen het nooit weten.

Marco Bons

dirigent Operakoor Bel Canto

Een echte liefdeskus

Xandra Mizée, regisseuse Operakoor Bel Canto

Turandot, de prinses van Peking, weigert te trouwen en legt iedere prins die naar haar hand dingt drie raadsels voor. Wie de antwoorden raadt, mag met haar trouwen. Wie ze niet raadt, wordt onthoofd. Op een dag komt er een vreemde prins die de raadsels oplost. Turandot is wanhopig omdat ze nu zal moeten trouwen. De prins, op zijn beurt, stelt haar een tegenraadsel: raad mijn naam, en als het je lukt zal ik alsnog sterven. Turandot, tot alles in staat, laat de slavin van de prins, Liù, martelen om achter de naam te komen. Liù pleegt zelfmoord zodat zij de naam niet zal kunnen prijsgeven. Dan komt de zon op en kust de prins de koude Turandot, die vervolgens voor hem in liefde smelt. Einde.

Op de eerste bladzijde van de Turandotpartituur staat te lezen: A Pekino, al tempo delle favole. Dat betekent: In Peking, in sprookjestijd.

Turandot, de laatste opera van Giacomo Puccini, is inderdaad een sprookjesopera, hoewel er wel draadjes van historische personages en gebeurtenissen door het verhaal heen lopen.

Het van oorsprong middeleeuwse, Perzische verhaal is door de eeuwen heen vaak opnieuw verteld, uitgebreid, van andere accenten voorzien, zoals dat met sprookjes gaat.

Toen Puccini dit verhaal had uitgekozen als basis voor zijn nieuwe opera, zei hij tegen zijn librettisten: ’Geef mij een Turandot van vlees en bloed, dan schrijf ik de mooiste opera van de wereld! En ik wil er ook een piccola donna in!’

Puccini leefde in de tijd van Freud en Jung, de tijd dat de psychiatrie ontstond. Door de librettisten  Adami en  Simoni is er dus een dikke psychologische onderbouwing gemaakt voor het wrede gedrag van de prinses: een overgeërfd seksueel trauma. In haar entree-aria In questa Reggia vertelt Turandot over haar stammoeder die, duizenden jaren geleden, door een Tataarse indringer is overmeesterd en in schande en afschuw gestorven. Dát is haar verklaring voor haar afkeer van mannen en het willen behouden van haar maagdelijkheid.  ‘Nessun m’avra!’ Niemand zal mij hebben!

Tu che di gel sei cinta,’ jij die door ijs omgeven bent, zingt het lieve slavinnetje Liù in haar laatste aria. De tekst van deze aria schreef Puccini zelf en de ontroerende zelfmoordaria werd uiteindelijk niet alleen de zwanenzang van zijn piccola donna maar ook van haar schepper: Puccini stierf nadat hij deze scène gecomponeerd had. De opera is later voltooid door Franco Alfano.

Maar een sprookje is vaak een metafoor voor iets heel anders. Turandot is ook te bezien als een natuurmythe: de ijzige prinses verbeeldt dan de aarde in haar winterkleed, met sneeuw en ijs bedekt, koud, dor en onvruchtbaar. De prins is de zon die terugkeert en met zijn warme stralen de aarde wakker kust.

Precies hetzelfde gebeurt er in Doornroosje: de prins kust de slapende prinses, die daardoor ontwaakt; tegelijkertijd komt het hele paleis tot leven. Dat paleis is de aarde die weer groen wordt, de vogels die gaan nestelen, de tuinstoelen die weer op het terras worden gezet.

Was ist an einem Kuss gelegen? Waarom is het de kus die in het sprookje alles ten goede doet keren? De kus in optima forma is een tedere, intieme aanraking die warmte en vertrouwen geeft en soms ook de opmaat vormt voor de liefdesdaad, waaruit dan nieuw leven voortkomt.

Mensen die elkaar vaak kussen hebben minder stresshormonen in hun lichaam. Echtparen die elkaar dagelijks kussen vóór ze naar hun werk gaan krijgen minder verkeersongelukken. Als een kind zich bezeerd heeft geeft pappa of mamma een kusje op de zere plek zodat de pijn weggaat. Prins Calaf doet hetzelfde: hij kust de schrik en pijn weg; liefde en verlangen kunnen dan weer gaan stromen.

Ook deze uitvoering van Turandot is een zoektocht naar die echte liefdeskus. Een opera die uitgevoerd wordt uit liefde en respect voor juist dít verhaal en déze muziek, komt echt tot leven. Puccini’s opera is onze prinses en wij, alle uitvoerenden, zijn samen de prins. Het publiek is het paleis. Zal het tot leven komen door onze liefdeskus?

Moge dat zo zijn.

Xandra Mizée, Januari 2020